Leku-izenak

Uxue - Lekuak - EODA

Uxue (Udalerria)

Entitatea:
Antolakuntza/Udalerria
Herritarra:
uxuetar 
Arautzea:
Euskaltzaindiaren araua 
  • usxue - (1058) CIERB.ITBAL2 , 307. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • ossue - (1062) CIERB.ITBAL2 , 289. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • hussue, ussue, vssue - (1064-1138) LACMAR.CDI1 , N.31, N.37, N.56, N.57

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • unse - (1076) FORPC.CFMNA , N.2

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • sancta maria (santa maria) - (1076) FORPC.CFMNA , N.2

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • ussua - (1093) CIERB.ITBAL2 , 306. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • santa maria de uxua - (1102) FORPC.CFMNA , N.6

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • sancta maria (santa maria) - (1102) FORPC.CFMNA , N.4

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • ussoe - (1111) LACMAR.CDI1 , N.92

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • uxuci - (1136) CIERB.ITBAL2 , 307. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • uxua - (1137) LACMAR.CDI1 , N.131

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • vssue - (1137 [1614]) SAND.COP , 68 [IÑ.SAND, 1276. or.]

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SAND

  • santa maria de iusua - (1150) FDMPV.004 , N.3

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • santa maria de uxua - (1155) FORPC.CFMNA , N.19

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • ussue - (1157) FORPC.CFMNA , N.20

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • vxue - (1162) FDMPV.004 , 50. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • santa maria de uns - (1162) FDMPV.004 , N.7

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • santa maria de uxue, vxue - (1162?) FORPC.CFMNA , N.22

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • santa maria de ux - (1171) FORPC.CFMNA , N.24

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • uxue - (1180 [1881]) CIERB.IABAL1 , F.228 [LU.NOBDP, IV, 165. or.]
    (...)
    Cart. de Leyre [...] fº 228, acte de 1180: Petro Ezquerra in Uxue
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: LU.NOBDP

  • santa maria de ussue - (1201) FORPC.CFMNA , N.57

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • santa maria de uns - (1201) FORPC.CFMNA , N.58

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • sancta maria (santa maria) - (1204) FORPC.CFMNA , N.5

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • sancta maria (santa maria) - (1206) FORPC.CFMNA , N.61, N.63

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • santa maria de uxue, vxue - (1208) FORPC.CFMNA , N.68

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • santa maria de ussua - (1230) FDMPV.004 , N.13

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • ussua - (1230) FDMPV.004 , N.13

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • lope d'ussua - (1230/06/11) FDMPV.004 , 13. dok., 61. or.
    (...)
    Et presentes aderant qui audierunt et viderunt omne hoc factum Roderico genero del alcalde, Lop pelitero, Lop filio de Lop Çuria, Semeon filio de Lop d'Oliva, frater A. d'Osqua, frater Eneco granger de Oliveta, frater Pedro Arçet de Sada, frater B. Cibriam de Casseda, frater Lope d'Ussua, Orti Soroquo de Galipienço, Pascual molinero de Galipienço, Sansuelo nieto de don Bita Pedro
    (...)

    Zer: Lekukoa
    Non: Uxue
    Jatorria: FDMPV.004

  • santa maria de uxoa, vxoa - (1234) FDMPV.011 , N.9

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • uxue - (1256/02/06) FDMPV.07 , 18. dok., 74. or. [AGN, Cart. I, P.75-77]
    (...)
    Et si aduxiere peynnos de las vezinas villas de fueras, assi como Sant Martin, de Uxue, o de Olit, o de qualquiere otra, fiança dando, non deue meter los peynnos en el castieillo ata tercero dia
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: FDMPV.07

  • santa maria de uxue - (1264/12/31) FDMPV.07 , 45. dok., 110. or. [AGN, Cart. I, P.31]
    (...)
    don Xemen d’Ayuar tenient Santa Maria de Uxue
    (...)

    Zer: Eliza, herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: FDMPV.07

  • huyssue - (1265) CAMP.OC , XIV, 227. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • uxue, vxue - (1265-...) FDMPV.07 , N.45...
    (...)
    Cita más antigua recogida
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • sancta maria (santa maria) d(e)'hussue - (1268) FEL.CEINA , N.231

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • san martín d'uyssue - (1268 [1994]) JIM.ESTN , 167. or.
    (...)
    XV Arqueta ‘Los Arcos’ (Fuero de Estella) [en Fornes Linguae Vasconum, XXVI, núm. 65 (1994), Pamplona: Gobierno de Navarra, pp. 121-134] […] 2.2.2. Puente de San Martín de Unx […] Uis: Sant Martín d’Uis (1254),554 [Los procuradores de los buenos hombres de Olite reclaman las fuerzas que les había hecho el rey Teobaldo I, «que le fi peinnorar ais de Sant Martin d’Uis». GARCÍA LARRAGUETA, 1977, núm. 32, p. 438] San Martín d’Uyssue (1268),555 [FELONES MORRÁS, 1982, núm. 213] Sant Martín de Uissue (1280),556 [ZABALO ZABALEGUI, 1972, núm. 311] Sant Martín de Hussue (1280).557 [ZABALO ZABALEGUI, 1972, núm. 1648]
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: JIM.ESTN

  • sancta maria de uxue - (1269/10/07) FDMPV.07 , 73. dok., 149. or. [AGN, Comptos, C.3, N.32]
    (...)
    Facta carta in M[...] in Pampilona et in Estella et in Lucronio et in Tudela, episcopus Sancius in Pampillona, compte Vella [...] mirus in Sangossa, Semen de Ayuarr in Roncal [...] Ezchera in Sancta Maria de Uxue, Mar [...] Araçuri in Logroynno et in Tutella
    (...)

    Zer: Eliza, herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: FDMPV.07

  • santa maria de huissue, husse, hussue, uissue - (1280) ZAB.COMPNA , N.312, N.487, N.1208, N.1642-1644, N.1749, N.1789

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • sant martínd de uissue - (1280 [1994]) JIM.ESTN , 167. or.
    (...)
    XV Arqueta ‘Los Arcos’ (Fuero de Estella) [en Fornes Linguae Vasconum, XXVI, núm. 65 (1994), Pamplona: Gobierno de Navarra, pp. 121-134] […] 2.2.2. Puente de San Martín de Unx […] Uis: Sant Martín d’Uis (1254),554 [Los procuradores de los buenos hombres de Olite reclaman las fuerzas que les había hecho el rey Teobaldo I, «que le fi peinnorar ais de Sant Martin d’Uis». GARCÍA LARRAGUETA, 1977, núm. 32, p. 438] San Martín d’Uyssue (1268),555 [FELONES MORRÁS, 1982, núm. 213] Sant Martín de Uissue (1280),556 [ZABALO ZABALEGUI, 1972, núm. 311] Sant Martín de Hussue (1280).557 [ZABALO ZABALEGUI, 1972, núm. 1648]
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: JIM.ESTN

  • sant martín de hussue - (1280 [1994]) JIM.ESTN , 167. or.
    (...)
    XV Arqueta ‘Los Arcos’ (Fuero de Estella) [en Fornes Linguae Vasconum, XXVI, núm. 65 (1994), Pamplona: Gobierno de Navarra, pp. 121-134] […] 2.2.2. Puente de San Martín de Unx […] Uis: Sant Martín d’Uis (1254),554 [Los procuradores de los buenos hombres de Olite reclaman las fuerzas que les había hecho el rey Teobaldo I, «que le fi peinnorar ais de Sant Martin d’Uis». GARCÍA LARRAGUETA, 1977, núm. 32, p. 438] San Martín d’Uyssue (1268),555 [FELONES MORRÁS, 1982, núm. 213] Sant Martín de Uissue (1280),556 [ZABALO ZABALEGUI, 1972, núm. 311] Sant Martín de Hussue (1280).557 [ZABALO ZABALEGUI, 1972, núm. 1648]
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: JIM.ESTN

  • uxoe - (1290) CAMP.OC , XIV, 227. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • santa maria de uxua - (1299) FORPC.CFMNA , N.134

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • domingo periz de peruxue - (1319/10/22) FDMPV.004 , 48. dok., 148, 149. or.
    (...)
    E nos don Sancho Lopiz alcalde de Carcastiello, e Miguel Ochoa mayoral, e Pero Gil infançon iurado, e Sancho Sanz cabrero, e Ioan X Sanz Ezquerra, e Domingo Periz de Peruxue, e Sancho Sanz el texedor iurados del conçeyllo de Carcastiello , e Xemen Valaras, e Sancho Çaniel procuradores del dicho conçeyllo de Carcastiello; e nos todo el conçeyllo de infançones e lavradores de Carcastiello de buena e de agradable voluntat, e de çierta çiençia e saber, veyendo e entendiendo e conosciendo nuestro bien e la nuestra proloamos e consentimos e habemos por bueno todas las ordenanças e sentençias que vos, el dicho don Martin Xemeniz de Aybar por la gracia de Dios abbat del monasterio de Santa Maria de Oliva con otorgamiento del prior e de los offiçiales e convento sobredichos, avedes ordenado e dicho e sentenciado [...] e yo Pero Miguel, escribano publico e iurado del conçeyllo de Carcastiello, a rogarias e mandamientos del abbat, e del prior, e de los offiçiales e de todo el g convento sobredichos, e de don Sancho Lopiz alcalde de Carcastiello, e de Miguel Ochoa mayoral, e de Pero gil infançon, e de Sancho Sanc cabrero, e de loan Sanz Ezquerra, e de Domingo Periz de Peruxue, e Sancho Sanz texedor, iurados, e de Semen Balazas e Sancho Caniel procuradores del dicho conçeyllo de Carcastiello, e de todo el dicho conçeyllo de Carcastiello de infançones e de labradores sobredichos e de todos los testigos de suso escriptos, escrivi este publico instrumento e el otro que es de esta mesma forma, el qual fue fecho lunes veynt e dos dias andados del mes de octobre, era millesima CCC.LVII
    (...)

    Zer: Prokuradorea
    Non: Zarrakaztelu
    Jatorria: FDMPV.004

  • xemen d'urxue - (1330) CAR.PNAXIV , 252 A (A dok. [AGN Reg. Comptos, nº 28], 38r)
    (...)
    la muyller de Xemen d'Urxue, VIII s.
    (...)

    Zer: Zergadun baten senarra
    Non: Peralta
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • santa maria de huissue, husse, hussue, uissue - (1346) GLAR.CDSC , N.7

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • uxue - (1349/11) FDMPV.004 , 80. dok., 213. or.
    (...)
    la dicha villa de Muriello del Cuende se tiene e se afruenta de la una part con el termino de la villa de Caparroso, e de la otra part con el termino de la villa de Rada, el de la otra part con el termino de la villa de Olit, e de la part con los terminos de las villas de Uxue e de Pitiellas
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: FDMPV.004

  • johan d'uxue - (1350) CAR.PNAXIV , 318 B (B dok. [AGN Reg. Comptos, Caj. 31, nº 59], 7r A)
    (...)
    Johan d'Uxue
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Falçes
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • johan d'uxue - (1350) CAR.PNAXIV , 348 A (B dok. [AGN Reg. Comptos, Caj. 31, nº 59], 26v A)
    (...)
    Johan d'Uxue
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Sant Vicent [de la Sonsierra]
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • pere yneguiz d'uxua - (1350) CAR.PNAXIV , 379 (C dok. [AGN Comptos, Caj. 31, nº 60], 1r)
    (...)
    Primerament de la villa de Tudella por manos de Pere Yneguiz d'Uxua, alcalde de la dicha villa et de Gonçaluo Garçia de Centrueygnigo, justiçia de la dicha villa, los quoales reçebio monser Johan le Seneschal, maystro de la cambra de los dineros del seynnor rey por a pagar las expensas del hostal de dicho synor rey. VIIIº dia de jenero, VIIXX XLII libras
    (...)

    Zer: Alkatea
    Non: Tutera
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • xemen martiniz d'uxua - (1350) CAR.PNAXIV , 382 (C dok. [AGN Comptos, Caj. 31, nº 60], 4r)
    (...)
    Del monedage deuido al seynnor rey en las villas de la dicha merindat de Sangossa, cugido por Guilles Lechat, meryno de la dicha merindat por manos de Xemen Martiniz d'Uxua, Johan Periz de Sangossa et Martin garcia de Salinas, XIIº, XIIIº, XIIIIº et XVº dias de jenero sobre lo que deuen del dicho monedage Mil et XX libras. // Item pagaron en el dicho XVº, XVIº, XVIIº dias de febrero IIIIC, IIIIXX, IX libras. Item pagan XL s.
    (...)

    Zer: Zerga biltzailea
    Non: Zangozako merindadea
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • huxue - (1356) NA.AN , Katalogoa, 12. kaxa, 183-XI.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • vxue - (1366) CAR.PNAXIV , 449 A (D.b dok. [AGN, sign. gb.], 14v A)
    (...)
    VXUE [...] Summa: XLIII fuegos /// Summa plane: LIX fuegos
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • johan renalt de vxue - (1366) CAR.PNAXIV , 422 (D.a dok. [AGN, sign. gb.], 8v [9r?])
    (...)
    Johan Renalt de Vxue, cauayllero, justicia de Tudela, et Guonçaluo Garcia de Centrenigo, escudero, al honrrado et cuerdo don Matheo le Soterel, recebidor de la Rybera et baylle de Tudela, salut
    (...)

    Zer: Zalduna, epailea, zerga biltzailea
    Non: Tutera
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • pere yniguiz d'uxue, el jouen - (1366) CAR.PNAXIV , 444 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XXVIIr)
    (...)
    Item Pere Yniguiz d'Uxue, el jouen, X florines
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Tutera (Done Jurgi)
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • sancho yniguiz d'oxue - (1366) CAR.PNAXIV , 424 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], 9v)
    (...)
    Primerament don Sancho Yniguiz d'Oxue, IIIIº florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [fidalgos]
    Non: Tutera
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • per ieniguez d'oxue - (1366) CAR.PNAXIV , 424 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], 9v)
    (...)
    Item Per Ieniguez d'Oxue el mayor, IIIIº florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [fidalgos]
    Non: Tutera
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • yenigo periz de vxue - (1366) CAR.PNAXIV , 424 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], 9v)
    (...)
    Item Yenigo Periz de Vxue, el mayor, IIII florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [fidalgos]
    Non: Tutera
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • lope yiniguiz d'oxue - (1366) CAR.PNAXIV , 424 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], 9v)
    (...)
    Item Lope Yiniguiz d'Oxue, III florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [fidalgos]
    Non: Tutera
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • pero xemeniz d'uxue - (1366) CAR.PNAXIV , 444 B (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XXVIIv)
    (...)
    Item Pero Xemeniz d'Uxue, II florines
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Tutera (San Jaime)
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • nicolau d'uxue - (1366) CAR.PNAXIV , 444 B (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XXVIIIr)
    (...)
    Item Nicolau d'Uxue, I florin
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Tutera (San Jaime)
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • semen garcia d'unçue - (1366) CAR.PNAXIV , 435 B (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XIIv)
    (...)
    Semen Garcia d'Unçue, II florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [fijosdalgo]
    Non: Tafalla
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • garçi xemeniz d'oxue - (1366) CAR.PNAXIV , 432 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], VIr)
    (...)
    Item Garçi Xemeniz d'Oxue, II florines i meyo
    (...)

    Zer: Zergaduna [fijosdalgo]
    Non: Arguedas
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • johan de huxua - (1366) CAR.PNAXIV , 646 B (D.d dok. [AGN, sign. gb.], 170rC)

    Zer: Zergaduna [non podiente, franco]
    Non: San Vicente de la Sonsierra
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • domingo d'oxue - (1366) CAR.PNAXIV , 429 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], Ir)
    (...)
    Domingo d'Oxue, VII florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [francos]
    Non: Corella
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • vxue - (1366) CAR.PNAXIV , 489 B (D.b dok. [AGN, sign. gb.], 50v B)
    (...)
    VXUE [...] Summa: VII fuegos [fidalgos]
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • dona marquesa d'uxue - (1366) CAR.PNAXIV , 439 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XXIr)
    (...)
    Item dona Marquesa d'Uxue, II florines
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Tutera (Andre Maria)
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • pero lopiz de martin de vxue - (1366) CAR.PNAXIV , 490 A (D.b dok. [AGN, sign. gb.], 51r A)
    (...)
    Pero Lopiz de Martin de Vxue et Sancho d'Ayessa, vezinod del dicho logar, sobre jura, dixieron qeu son el dicho logar .VIIIº. fuegos, deuen .XX. florines [...] Pero Lopiz de Martin de Vxue
    (...)

    Zer: Zergadun kaparea
    Non: San Martin Unx
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • per yeniguiz d'uxue - (1366) CAR.PNAXIV , 430 A (D.a dok. [AGN, sign. gb.], IIv)
    (...)
    Per Yeniguiz d'Uxue [Interlineado: et por Johan de Malon qui tiene su casa.], IIII florines
    (...)

    Zer: Zergaduna [fijosdalgo]
    Non: Cascante
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • vxue - (1366) CAR.PNAXIV , 494 A, oharra (D.b dok. [AGN, sign. gb.], 53v B, ezabatua)
    (...)
    VNÇUE [A la izquierda de Vncue aparece tachado: Vxue]
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • yenego periz d'uxue - (1366) CAR.PNAXIV , 443 B (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XXVIv)
    (...)
    Item Yenego Periz d'Uxue, X florines
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Tutera (San Nikolas)
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • miguel xemeniz d'uxue - (1366) CAR.PNAXIV , 443 B (D.a dok. [AGN, sign. gb.], XXVIv)
    (...)
    Item Miguel Xemeniz d'Uxue, III florines
    (...)

    Zer: Zergaduna
    Non: Tutera (San Nikolas)
    Jatorria: CAR.PNAXIV

  • uyxue - (1372) URAN.UMFVS , 260. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • xemeno de huxua - (1412) URAN.UMFVS , 272. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • juan de usua - (1473/11/27 [1983]) FDMPV.002 , 102. dok., 179. or.
    (...)
    Dada en la N. Ciudad de Toledo a veinte y siete dias de noviembre año del Nacimiento de nuestro Señor Jesu Christo de mil e quatro cientos e setenta y tres años. Yo el Rey. Yo Juan de Oviedo secretario del rey nuestro Señor la fice escribir por su mandado. Registrada Juan de Cordoba Juan de Usua Chanciller
    (...)

    Zer: Kantzelaria
    Non: Toledo
    Jatorria: FDMPV.002

  • ujue - (1478) URAN.UMFVS , 272. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • ujue - (1534 [1967]) NAN.C , N.530, F.557 [ID.PDNA, 325. or.]
    (...)
    UJUE // DESOLADOS // Villa Antigua, Sandimas o Santimas, Andiaga, Artesábal, Zabarzu (Cabarzu ?), Lerbez, Lerbezchipía, Castillo, Itorrondoa, Munos, Santa María la Blanca, Santa Zoramburu (Coramburu ?), Muestiacas (o Mustiacas), Urteaga la Alta. Urteaga la Baxa, Viperato o Viperatu, Miguelenzaba, Zambro, Otrollos el Grande, Otrollos el Chiquo, Vusa, Aguiriazábal (o Eguirazábal) y Vasendia, todos ellos pertenecientes a Ujué y despoblados de tiempo inmemorial
    (...)

    Zer: Hiria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: ID.PDNA

  • utsue - (1584) URAN.UMFVS , 208. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • huxue - (1587) LEK.ENAV , 135 B
    (...)
    Obispado de Pamplona [pueblos] bascongados.
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: LEK.ENAV

  • uxue - (1614) SAND.COP , 103 atz., 107 atz., 110, 111 atz. [IÑ.SAND, 1276. or.]

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SAND

  • sancta maria de vxue, sanctâ mariâ - (1638) O.NUV , II, XIV. kap., 321. or. [0838. or.]
    (...)
    Iruñeko artxibategiko latinezko aipuan
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: O.NUV

  • santz esquera en santa maria d'uyssue et cabarros - (1638) O.NUV , passim
    (...)
    santz esquera en santa maria d'uyssue et cabarros (II, II. kap., 082. orr. [0599. orr.]) Antso Gartzeizek lizarrarrei emaniko gutunaren okzitanierazko aipua // sanz ezquerra in sancta maria de uns (II, III. kap., 100. orr. [0617. orr.]) Antso erregearen idazki baten aipuan
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: O.NUV

  • ussobidea [oleta] - (1646) NAN.PR.OIB , 25. k.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • joaquín de uxueta - (1785) NAN.PR.UNX , 56. k.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • uxue - (1802) DRAH , II, 423-424
    (...)
    v. de la mer. de Olite, arcip. de Aibar, ob. de Pamplona, r. de Navarra. Se halla colocada en la cima de la elevada montaña de su nombre, que predomina á casi todo el reyno, y desde donde se registran claramente los de Aragon, Castilla y Cataluña, y los montes Pirineos que le caen á la parte oriental. Está rodeada de otros montes de menor elevacion, y por la parte del e. y s. baña las extremidades de sus términos el río Aragon á distancia de 2 leguas. Confina por o. con el valle de Orba, villas de Lerga y Eslaba, distantes 2 leguas, y tierra que llaman Vizcaya de Val de Aibar; por e. á igual distancia con la villa de Gallipienzo, por s. con las de Murillo, Santa Cara, Pitillas y Beyre, y distan como 2 leguas y media, y por o. con la ciudad de Tafalla que dista 3. Estuvo antiguamente cercada de murallas de las que permanecen vestigios y un portal. En la parte mas elevada y á espaldas de la iglesia hay una pared de almendron y un algibe de extraordinaria magnitud, que siempre mantiene bastante agua, y de ella usan los vecinos sin embargo de la situacion eminente en que se halla. A toda esta parte de terreno llaman el Castillazo, por el castillo que hubo antiguamente. Fué poblacion muy considerable, pues se contaban hasta 1& hombres de armas entre sus vecinos. En el año 1366 contaba 43 fuegos de labradores y 7 de hijosdalgo, que contribuyeron con 17 florines para el pago de los 40& ofrecidos al rey, segun resulta del apeo de dicho año. Las continuas guerras la reduxéron á 27 casas y 14 hogares, por cuyo motivo la reyna Dª Leonor de Navarra la liberto de pagar cierta pecha a D. Luis de Beaumont; hizo merced de infanzonía á los vecinos y les concedió otros privilegios y franquezas, que fuéron confirmadas por los reyes sucesores hasta el señor Felipe V inclusive. En el dia es poblacion de 170 casas útiles, 10 arruinadas y 974 personas para cuyo gobierno nombra el virey un alcalde á proposicion de la villa,y los regidores se eligen entre sus vecinos. Gozó del privilegio de elegir para alcalde de la villa de Pitillas, que fué aldea de ésta, uno de los tres sugetos que le proponía. Por cierto donativo hecho á los reyes derogaron el citado privilegio, y aunque la villa ofreció igual cantidad para que se le continuase, no tuvo efecto la súplica. El terreno produce buenas cosechas de trigo, cebada y avena; son muy cortas las de vino y aceyte. Los naturales se ocupan en la agricultura, en fabricar carbon, en conducir leña, maderas y aceyte de enebro á la capìtal y otras partes. Tiene montes muy poblados de robles y pinos, y abundantes pastos para el mucho ganado lanar que se cria en ellos, como tambien perdices, conejos, venados, jabalíes y lobos. En el término llamado Lezcayru hay una fuente que produce buenos efectos en varias enfermedades. La primitiva fundacion de esta villa fué en el término de nuestra Señora de la Blanca, distante legua y media, como se dice en su artículo. Se cree comunmente y por tradicion antiquísima, que el motivo de haberse trasladado al sitio áspero y fragoso que ahora ocupa, fué el de la milagrosa invencion de una imágen de nuestra Señora, en el agujero de la peña que ahora le sirve de nicho, en la qual habiendo gastado inmensos caudales construyéron los reyes de Navarra el magnífico templo, que es la única iglesia parroquial. Estuvo servida por un prior y 27 racioneros, con capilla de músicos, y en el día solo son 7 beneficiados y el prior. La imágen tiene una palomita sobre su cabeza, y de aquí ha podido tomar origen la historia de haber sido una paloma la que introduciéndose freqüentemente en la concavidad de la peña en que estaba la imagen movió la curiosidad de un pastor descubridor del prodigio á averiguar lo que habia en ella y encontró la santa virgen. Cuento que ni admitimos ni desechamos, por carecer de razones sólidas para lo uno y para lo otro. El analista de Navarra refiere menudamente esta invencion, y dice, que el pueblo se llamó Santa María de Usua, que es el idioma vascongado vale lo mismo que paloma, y que así se halla nombrado en todos los privilegios, y añade hallarse en su archivo una carta original del año 1336, de treguas entre esta villa y la de Murillo el Fruto, despues de muchas querellas sobre division de términos, la qual tiene sello pendiente, y en él un castillo, encima una paloma, á un lado un ángel y al otro la imágen de nuestra Señora con esta inscripcion: Sigillum concilii Sanctae Mariae Dusua. Los reyes de Navarra profesaron mucha devocion en todos tiempos á esta imágen, y la enriqueciéron con preciosas alhajas. D. Cárlos II mandó en su testamento se llevase á esta iglesia su corazon, el qual se guarda en una arquilla de plata metida dentro de la pared sobre el altar de S. Joaquin, y en la puertecilla que sirve de cerradura al nicho, hay una inscrípcion de letras de oro que dice así: Aquí eta el corazon del señor D. Carlos II rey de Navarra, año 1386. En el lado de la epístola hay una estatua de piedra arrodillada, y se dice ser del famoso Gonzalo Bustos, que habiendo cegado vino á pedir vista á la Virgen, y en efecto la recobró: tiene un paves colgado quarteado de águilas y de roeles. Para hospedar á los devotos que acuden frequentemerte á implorar la proteccion de la Virgen, hay una casa hospital en donde se les asiste con todo lo necesario. La festividad principal se celebra el día de la Natividad de la Virgen, y en 15 de octubre la de la traslacion al nuevo retablo que se construyó por haberse incendiado el antiguo. Entre las 5 ermitas que se hallan en los términos de esta villa, dedicadas á santa Bárbara, S. Blas, santa Engracia, santa Águeda y S. Miguel, merece ésta particular atencion por conservar todavía en sus costados muchos sepulcros que indican haber sido iglesia parroquial, de lo qual no hay noticia, ó convencen la loable costumbre de enterrar fuera de poblado. A.
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: DRAH

  • uxue - (1829 [1553, 1587]) CENS.CAST.XVI , Ap. 170, 309b
    (...)
    Item en la villa de Uxue / [Habitantes ó fuegos:] 110 [...] Uxue / [VECINOS:] 100 / [PILAS:] 1
    (...)

    Zer: Hiria
    Non: Oibar ibarra
    Jatorria: CENS.CAST.XVI

  • ujue - (1930) GAR.SL , RIEV, XXI, 444. or.
    (...)
    Creemos de interés el publicar reunidos ciertos discutidos sufijos toponímicos para obtener de este modo relaciones entre los mismos pues a veces resultará que sean distintas formas evolutivas del mismo en el tiempo o en el espacio. // Los agruparemos de la siguiente forma: //...// -ue. (sin guen), Orue, Narkue, Anué, Juxue, Aquilué, Binué, Senegué (de guen?), Serué, Gillué, Sesué, Ujue, Unzue.
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: GAR.SL

  • ujué < uxua - (1930) GAR.SL , RIEV, XXI, 446. or.
    (...)
    Con los materiales que acabamos de presentar al lector vamos a intentar el inducir algunas reglas generales más que nada como proceder heurístico con hipótesis de trabajo. //...// El -iz [1.- Que se pronuncia -itz, ya lejano del -ez castellano] no me parece alienígena aunque así lo escribiera Arana Goiri, pues hasta el P. Arriandiaga dice que «parece difícil atribuirlos a raíz erdérica» (Zabala, obra citada, pág. 363). Le tengo por un sufijo idéntico al vasquísimo de -tza como se ve en Arruiz, Arrutza; Marmiz, Marmex; Heriz, Erize; Olaiz, Olatza; Ormaiz, Ormaza; Maiz, Maiza; Erdoiz, Erdoza; Erraiz, Errasti; Alaiz, Alaiza, Aratxa; Argaiz, Argatxa; Sustaiza, Sustatxa; Ariz, Aretxa; Endaiz, Endatxa; Urriz, Urretxa; Arkiz, Arkitza; Araiz, Araitza; Moraiz, Moraza; Moriz, Moraiza; Arraiz, Arraitza; Galdiz, Galdotze, Galdós, Galdotza; Beraiz, Beraza; Artaiz, Artaza; Barkoiz, Barcus, Parkotxa. // Este -iz cambia hacia Oriente por ejemplo de Aniz en Anué, de Nardiz en Nardués; Alluiz y Allue; el -ués se encuentra en los partidos de Sos, Jaca, Huesca y Boltaña. Gardués parece corresponde a Garduza, Bentués a Bentoiz; Ujué a Uxua; Bagüés a algún probable Bagoiz; Biscarrués a Biskarza y a su correspondiente teórico Bizkarriz; Argués a Arguz y a Argiz; Anduiza, Andués; Angiz, Angüés; Anoz, Anués; Nabaskoitze, Navascués; Arbaiza, Arbués; Aragués a Araguzia; Astarloa tenía a -iz por altura y Arruza lo tiene por cosa aguda. //...// Menéndez Pidal (citado por Bosch Gimpera) habla de los sufijos -toi, -oi, con sus diptongaciones -ue y -ui y será interesante el aplicar esa derivación a nombres terminados en ue. // Me daría por satisfecho si estas notas motivaran ampliaciones de D. Odón Apraiz, tan bien orientado en esta materia y del señor Estornés, que ha vivido en el Roncal, zona muy bien situada para estudiar la transición al -ué y al -ués.
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: GAR.SL

  • ujué, usua, ussua, ussue, usxue, uxua, uxue - (1956) M.IFOV , 338. or.
    (...)
    El origen secundario de -j- puede señalarse en muchos casos: [...] 2) De la palatalización de s o z, en primer lugar del grupo -is-, -iz- entre vocales (vizc. Elejabeitia, Lejarcegui, grafía anterior Elexabeitia, Lexarcegui), y, en general, en contacto con una i: // Ap. Ojinaga, Oxinalde, caserío de Ezquioga (of. Ojinalde) de osin “sima”. // Ap. Urquijo, probable variante de Urquizu, Urquizo. // Of. Régil (Guip.), pop. Errezil(l), doc. Errizil (1186-1193). // Si Ujué en Nav., doc. Usua, Ussua, Ussue, Usxue, Uxua, Uxue, tiene algo que ver con el vasc. urzo, uso “paloma”, se trata de un grupo original -rz-. // La pronunciación de esta j oficial es š, sorda, en la citada comarca vizcaína [de Guernica]. [14. oharra: Debo a fray Ignacio de Omaechevarría las precisiones acerca de la distinción de š y ž intervocálicas en Vizcaya]
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: M.IFOV

  • ujue: ujera - (1961) ETX.URI , 222. or.
    (...)
    UJUE, UJERA (E. E.). Gaurko Zaraitzuarrak J’zaleak ditugu (Jabierre, Ujera). Baiñan, antziñako euskaldunak S’kin ogutzi bide zuten, bai-baita iri ontara dijoan bide bat SUBIDIA (A. I.), eta zalantzarik gabe aurreko U letra galdurik dauka izen onek.
    (...)

    Zer: Herria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: ETX.URI

  • usoa - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • ussoa - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • usua - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 149, 199, 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • usue - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 149, 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxoa - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxua - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxue - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • ujué - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 149, 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • usoa - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • ussoa - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • usua - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 149, 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • usue - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 149, 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxoa - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxua - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxue - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207). or.
    (...)
    Toponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • ujué - (1966-1973 [2005]) IÑ.SATR.PV , 207. or.
    (...)
    Antroponimoa
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SATR.PV

  • uxue - (1974) LIZ.LUR , 25 (mapa), 47. or.
    (...)
    Zidakoz hibai harroan ditugu herrialde hontako hiri nagusi bi, Tafalla, oraingo aIderdi hauzitegiko hiriburua, eta Olite, merinaldearen hiriburua. Oliteren izen euskalduna Herriberri omen da, eta bere gazteluagatik famatua da. Erriberako atea deitzen diote batzuek. Tafalla industria herri bihurtzen hasi da ola handiekin. Eskualde hontako beste herriak, San Martin-Untz, Uxue, Beire, Pitillas, eta Murillo-Kuende dira
    (...)

    Zer: Hiria
    Non: Erriberri (Nafarroa)
    Jatorria: LIZ.LUR

  • ujué: utsue, uxera, uxue - (1974) TXILL.EHLI , 178 A

    Zer:
    Non:
    Jatorria: TXILL.EHLI

  • ujue: usua (usuar) - (1978) E.EUS.UD , Euskera, XXIII (1978, 1), 333. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: E.EUS.UD

  • usue - (1978) CFN , --

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • ujué: usua (usuar) - (1979) E.UDAL , 47

    Zer:
    Non:
    Jatorria: E.UDAL

  • uns, ussua, ussue, ux, uxua, uxue, ujué - (1987) JIM.ESTN , 51. or.
    (...)
    Las variantes de Euntze son abundantes desde la Edad Media; entre las más frecuentes anotamos: Aunce, Auce; Eunce, Eunçe, Eunze, Heunze; Honce, Onze; Unze, Unzu. Con él deben relacionarse topónimos como Eunssassia (en Berriozar de Ansoáin, 1321), que perdura aplicado a un soto49 [GARCÍA LARRAGUETA, Santos, 1976: Archivo Parroquial de San Cernín de Pamplona. Colección Diplomática hasta 1400, Diputación Foral de Navarra, Pamplona, núm. 9. ARZAMENDI, Jesús, 1985: Términos vascos en documentos medievales de los siglos XI-SVI, Universidad del País Vasco, Leioa, p. 233, supone a Eunssassia compuesto del radical Euntz ‘relente’ (rosée, en francés), equivalencia recogida por Azkue en el Txorierri de Bizkaia, pero en modo alguno válida en este caso, y aún dudo que en toponimia.]; Eusa, (Heussa), localidad de Ezcabarte, y probablemente los Unsu (documentado en Olite en 1102), Unzu (en Juslapeña), Unzué (en la Valdorba), Uncx, Unse, Unsi, Unxi, Unx, Us de un topónimo mayor medieval al que fue prepuesto el nombre del santo titular de la parroquia, San Martín (de Unx), para distinguir a esta villa de la contigua Santa María de Uns, Ussua, Ussue, Ux, Uxua, Uxue, hoy Ujué50 [En la obra citada, ARZAMENDI[, Santos, 1976: Archivo Parroquial de San Cernín de Pamplona. Colección Diplomática hasta 1400, Diputación Foral de Navarra, Pamplona], agrupa bajo el lema Untz ‘hiedra’, los topónimos Unzu, Unzue, Unzueta. Una copiosa documentación navarra demuestra el uso equivalente de Euntze = Unzu ‘soto, prado’. Parecen tener origen similar Unci, Unciti (lugar y valle); Onsella (río y valle navarro-aragonés), similar al Uncella de Aramayona (Álava). Recordamos los Unzeta guipuzcoanos, y los Unzueta alavés y vizcaínos, dando nombre a un monte puntiagudo de Orozko. El mismo radical Untza ‘hiedra’, fue propuesto para el topónimo Unzué; Unceberri, modernamente Onceberri en Ayesa, Eslava (donde también existió Unzeluzea, barranco concejil, en 1723) y Lerga; y Unzezar (hoy Oncezar) en Lerga, RETA JANÁRIZ, Alfonso, 1976: El habla de la zona de Eslava (Navarra), Diputación Foral de Navarra, Pamplona, pp. 480, 495 y 505].
    (...)

    Zer:
    Non: Uxue
    Jatorria: JIM.ESTN

  • ujué: uxue - (1990) EUS.NHI , 2350001 P.241

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EUS.NHI

  • san martín-ujué - (1993/10/06) NAO.NA.2000 , 122. zkia., 55 área/eremua
    (...)
    DECRETO FORAL 253/1993, de 6 de septiembre, sobre la composición y denominaciones de la zonificación “Navarra 2000”
    (...)

    Zer:
    Non: Nafarroa
    Jatorria: NAO.NA.2000

  • ujué - (1993/10/06) NAO.NA.2000 , 122. zkia., 235
    (...)
    DECRETO FORAL 253/1993, de 6 de septiembre, sobre la composición y denominaciones de la zonificación “Navarra 2000”
    (...)

    Zer:
    Non: Nafarroa
    Jatorria: NAO.NA.2000

  • ujué - (1994) JIM.ESTN , 167. or.
    (...)
    XV Arqueta ‘Los Arcos’ (Fuero de Estella) [en Fornes Linguae Vasconum, XXVI, núm. 65 (1994), Pamplona: Gobierno de Navarra, pp. 121-134] […] 2.2.3. Los puentes de la localidad […] El barranco oriental, que baja del monte de Sandagata (892 m) de Lerga, corre paralelo a la carretera de Estella-Navascués, de la que arranca la que conduce a Ujué, que lo salva mediante un puente moderno, coetáneo de la carretera. Más abajo existe otro para el camino viejo de San Martín a Ujué.559 [Actualmente muy modernizado por sustitución del arco por vigas de hierro]
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: JIM.ESTN

  • san martín a ujué, camino viejo de - (1994) JIM.ESTN , 167. or.
    (...)
    XV Arqueta ‘Los Arcos’ (Fuero de Estella) [en Fornes Linguae Vasconum, XXVI, núm. 65 (1994), Pamplona: Gobierno de Navarra, pp. 121-134] […] 2.2.3. Los puentes de la localidad […] El barranco oriental, que baja del monte de Sandagata (892 m) de Lerga, corre paralelo a la carretera de Estella-Navascués, de la que arranca la que conduce a Ujué, que lo salva mediante un puente moderno, coetáneo de la carretera. Más abajo existe otro para el camino viejo de San Martín a Ujué.559 [Actualmente muy modernizado por sustitución del arco por vigas de hierro]
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: JIM.ESTN

  • uxueko euskara - (1994) OV.11 , 1037-1044
    (...)
    1-Fonetika-fonologia maila: 1.1.-Bokalak: 1.1.1.Irekitzea: Ikus hurrengo puntua. 1.1.2-Hersketa: -Astrakastillu, Kastillu [Erdararen eraginez bukaerako -o hori berriz ireki da, eta hortik Astacrastillo (1628), eta egungo Castillo]. Ollatio (1564, 1598, 1654) / Oliatu (1594, 1657, 1768), Ullatu (egun)-n hersketa gauza zitekeen, baina irekitze goiztiarra ere bai. 1.1.3-Elkartuaren lehen osagaiaren azken bokala: Apofonia toponimo hauetan gauzatzen da: Artabakoitz, Artazabal, Astabidea, Basandia [Bokal batzea burutu aitzinetik apofonia gertatu zatekeen], Otsalarraña. 1.1.4-Asimilazioa: -Viperatu (1534) > Pipiratu (1603az geroztik). 1.1.5-Disimilazioa: -Disimilazioa bide dugu Akirazabal-en lekukotasun batzuetan: Equyra cabal (1634), Equiraçabal (1677)... Arruntena, halaz ere, a-dun aldakia da, eta gaurregun azken honetatik ateratako forma erabiltzen da (Lakilazaba). -Disimilazioaren ondorio da, halaber, Arbolaga-ren Erbolaga (1793) aldaera. Hau, alabaina, berandu azaltzen da, euskara desagertu ondoren. 1.2-Diptongo eta hiatoak: -Uxueko euskal leku-izen zaharretan diptongo hauek ageri zaizkigu: [ai] (Arteko haitz, Lezkairu, Zapaiz...), [oi] (Artabakoitz, Idoitxiki), [au] (Aurino, Lauzatea, Zaubio...), [ja] (?) (Aliaga, Andiaga) [Ez dakigu izen hauen ahoskera zaharra zein den], [je] (?) (Aitzandieta), [wa] (Juan de Marttia, 1774, Juangarziarana), [wi] (Ardui). -Monoptongaketa burutu da Apezalorra eta Apeztegialorra-ren modukoetan. -Haitz osagaia duten bi leku-izenetan [ai] diptongoaren monoptongaketa goiztiarra dugu: Ayzcanbela (1604) > Escanbela (1688), Ezcanbela (1688), Ayzquieta (1602, 1603) > Ezqueta (1631), Ezquieta (1634). Garai berean edo beranduago, halarik ere, ai-dun aldaera edireten dugu: Ayzquieta (1631), Aizcanbela (1725, 1730), egun e-duna erabiltzen denagatik (Eskanbela, Ezkanbela). -Haitz osagaia duen beste toponimo batean, aldiz, ai- > a- laburketa agertzen da, ez monoptongaketa: Ayzpeaga (1588), Aizpiaga (1722) > Azpiaga (1786, 1789). Laburketa hau, dena den, euskara galdutakoan gauza zitekeen. -Mear-etik miar dugu 1707ko Buzumiar-en, baina 1768an Buzumear ageri da. -Jaun-etik Juan dugu 1774eko Juan de Marttia-n, metatesiz. 1.3-Bokal batze, erortze, eta garatzea: 1.3.1-Aferesia: -Abuñaga (1588) > Buñaga (1622) [Fetxa hau baino franko beranduago ere aurkitzen dugu a-dun aldakia (1766an, kasu).] > Muñaga (egun); Recacarra (1618), Recazar (1644)... [Inausketa hau notarien bizkar utzi beharko dugu, itxura guztien arabera.], Essatea (1633) > Satea (gero, gaur arte). 1.3.2-Anaptisia: -Gurutzegibela, Gurutzezabala... 1.3.3-Apokopea: -1698ko Aldaydarrea Aldaidar bihurtzen da 1767an, euskara galdua edo gal zorian zegoenean. Guztiarekin ere, apokope hau -darre (< larre, gure irudiz) elkartuaren bigarren osagaian egoteari zor zaio (cf. Larluz, Kapanalar...) eta azentuaketarekin dago loturik. 1.3.4-Bokal bategitea: -aa > a: Basandia, Juangarziarana (1772), Lauzatea, -uo > o: Gazteluondoa (1593) > Gastelondoa (1631), Gaztelondoa (1634). 1.3.5-Paragogea: -Boxagarea, Eskobarea. 1.3.6-Protesia: -e-ren protesia dugu erreka, erripa eta ezkabia izenetan. 1.4-Kontsonanteak: 1.4.1-Bustidura: -[VinV] > [ñV] dugu Uxuen: Balsalarraña, Otsalarraña, Pirolarraña. -Ez da tz -> tx / Vi - V edo tz -> tx / }i - gauzatzen: Artebacoyza (1625), Artabacoyza (1633), Artebacoiz (1677), Ertecoyça (1605), Ertecoayz (1654), Artecoaiza (1705)... -[z] ez da sabaikaltzen [izV] testuinguruan: Burnizirieta [Hemen berriz ere morfema muga dugu bokal sabaikariaren eta txistukari bizkarkariaren artean.]. -[izC] eta [VizC] bere horretan gordetzen zirela dirudi: Bizkarra, Aizkanbela, Aizketa, Aizpeaga [Azkeneko hiru izen hauetan [z] sekundarioa da, eta [tz]-tik atera da.]. -Horzkari ahostuna ez da sabaikaltzen [indV] testuinguruan: Chindilochaga (1631, 1634), Chindorochiaga (1710), Chindorochaga (1732). -Horzkari ahoskabea ez da bustitzen [itV] segidan: Yturriberri (1667), Yturri car (1603), Yturrizar (1806), Ytturrizarra (1780), Turruzales [tùrruzáles] orain, Malliturri (1780), Maniturri [mànitúrri] gaurregun Uxuen [Orain Mantxintxurreta edo Mantxantxurreta dugu, baina bigarren [tx] berria da, eta desitxuraketa prozesuan sortu da, lehenaren eraginez: Manchiriyturria (1606), Manchi liturry (1699), Manchiliturrieta (1685), Machariturrieta (1802), manchiturieta (1803), Machiturrieta (1847), Manchanturrieta (1857)]. -Maileguetan erdarazko [ill] zegoen-zegoenean gordetzen da: Astrakastillu, Kastillu. -Beti Juan dugu, bai Jaun-etik heldu delarik, eta bai Juan 'Jon'-etik heldu delarik: Juan Done Martia, Juandeigal, Juangarziarana, eta ez dugu beste herri batzuetan azaltzen den [j] > [x]-ren adibiderik. 1.4.2-Hasperenketa: -Jatorrizko hasperenketaren ordez zenbait tokitan azaltzen den herskari belare ahostuna ez dugu Uxuen aurkitzen. Aho osagaia izan dezakeen leku-izen bakar dudazkoa dugu, eta beraz ezin baieztapen biribilik egin oraingoan ere: Buzakao (cf. Lergako Iturgutiagoa, Iturloiagoa). 1.4.3-Herskariak: -Hitz hasieran herskari ahostunak edireten ditugu: Balsalarraña, Barallas, Berage, Beraiz, Berroandia, Beskos, Bigas, Bikuaga, Billeta, Boxagarea, Burnizirieta, Busazarra, butzu [Izen honek b- ohi du komunzki, baina kasu batean elkartuaren bigarren osagaian p- dauka: Galaputzu. Ikus honetaz Uxueko toponimiaren azterketa egitean dioguna], dorre, Galaputzu, gaztelu, gorte, baina herskari ahoskabeak ere badira: Kaltxista, Kastillu, Korralandia, Pirolarraña, Pe¬tringesala, Pikarana... Batzuetan ahostuna eta ahoskabea azaltzen dira: Corboran (1634), Corborana (17168), baina Gorgoran (1685); Durtunbera (1602), baina Turtunbera horrez geroztik, gaur arte (cf. Dipulaçea Morionesen 1530ean, Tipulaçea edo Tipulacea gero). -Latineko bokal arteko herskari belare ahoskabea bere horrela gordetzen da euskaraz: aq(u)ila > Akira(zabal), lacu > Laku... -Txistukari ahoskabe ondoan herskari ahostuna ahoskabetu egiten da: Aizkanbela. -Hortz-hobietako albokoaren ondoan d ohi dugu: Aldabea, Aldaidarrea, Aldamara. -Hortz-hobietako sudurkariaren ondoan d dugu behin, Sandimas izenean. -Latineko herskari geminatu ahostuna herskari ahostun bilakatu da Uxuen Abaiz (1618, 1667) edo Abaiza (1696) toponimoan. Dena den, ez dago zeharo garbi Epaiz herriarekiko fazeria den edo beste zerbait. Lehen kasuan hizkuntza ofizialaren eraginari zor lekioke b-dun aldakia (cf. Eslaba eta Lerga). Nolanahi ere, hizkera arruntean apez genuela segurua da (Apeztegialorra, Apezalorra). 1.4.4-Ezpainkariak: -Abuñaga-tik, hasierako bokalaren aferesiaren ondoren, Muñaga atera da, hots, b- > m- aldakuntza burutu da, asimilazioz seguraski. -mb / b / m aldizkatzea aurkitzen dugu hitz barruan (baina elkartuetan), Lakumulatu eta Santakaramuru-ren aldakietan (ikus bi sarrerok). -Latineko f-tik b- atera dateke Bagarana-n, irudi duena (bago, alegia) badago. Bikuaga-n f- > b- segurua da. -Oso ugariak dira m-z hasten diren leku-izenak: Madonalorra, Makarreta, Malliturri, Mantxiriturrieta, Matxaz, Mostrakas... -Kasu batean b- > p- pausoa aurkitzen dugu: Viperatu (1534) > Pipiratu (horrez geroztik, egun arte). Hemen, irudiz, asimilazio bikoitza dugu. -Ez dago f-z hasten den euskal leku-izenik. 1.4.5-Txistukariak: -[s], [z], [x], [ts], [tz] eta [tx] genituela segurua da. -Herskari ahoskabe aurrean Uxuen, Nafarroako beste hainbat lekutan bezala, [s] > [z] aldakuntza edireten dugu: Escanbela (1618) / Ezcanbela (1688). Hau kontu grafiko hutsa izan liteke, edo notariek euskarazko hortz-hobietako apikaria eta bizkarkaria nahastearen ondorea. Zernahi gisaz, egun ere [z]-z edo [s]-ren ondorengoa den [z]-z ebakitzen da. -Aizkanbela-n ikusten den bezala, [tz] > [z] gertatu da herskari aitzinean. -Latineko (eta erromantzeko?) [s] > euskarazko [z] dugu: Ezkabiazuloa, Zautelu, Zazu. -Elkartuaren bigarren osagaian ere -zar 'zahar' edo -zuri dugu beti, ez beste toki batzuetako -xar edo -xuri [Beste toki horietan aldaera bustiak ez bustiekin batera azaldu ohi dira.]. -Zoko dugu gure alderdiko izen honen lekuko (toponimo) bakarrean. Azpimarratzekoa da elkartuaren bigarren osagaian egonik ere -z- ([z] lehenik, [z] egun) aurkezten duela beti. -Santxotoria-ren 1734eko Chanchoteria eta 1752ko Chanchotoria aldakietan txistukari asimilazio arrunta dugu, eta gauza bera dugu Suchu (1602, 1605, 1619, 1628...) / Chuchu (1593, 1613, 1634...eta egun) aldizkatzean [Lergan Sucho dugu 1588an eta Suchu hurrengo urtean.]. -Hitz hasieran eskuarki s- edo z- izan arren, tx- ere azaltzen da Txindilotxaga, Txorria (< Etxorria?) eta Txutxu (< Sutxu)-n. -S- eta z- edireten ditugu Sulunbate(zoko) toponimoaren aldaeretan, eta zaharrena lehendabizikoa dela irudi duenagatik, kontua ez dago zeharo garbi. Z-dun aldakiak bukaerako zoko-ren eraginari (asimilazioari, alegia) zor dakizkioke. 1.4.7-Sudurkariak: -n-z hasten den toponimo zahar seguru bakarra dugu: Nobeleta. Honen oinarrian, agerian denez, nobela mailegua dago. 1.4.8-Albokoak: -Bokal arteko latineko hortz-hobietako albokoa dardarkari bakun bilakatu da euskaraz, alegia, -l- > -r- pausoa burutu da: akila (< aquila) > Akira(zabal). -Latineko alboko geminatua l bilakatu da Uxuen, beste edo¬non bezala: Gaztelu(ondoa), Zautelu. 1.4.9-Dardarkariak: -Jatorrizko Pirolarraña Pelolarraña bihurtu da 1634ean, Pilolarraña 1724ean, Pilalarraña 1767an, alboko asimilazioz edo dardarkari disimilazioz. Gero, haplologiaz, egungo Pilarraña atera da. 1.4.10-Kontsonante-multzoak: -Uxuen bat baino gehiago dira -tr- multzo itxuraz arrotza duten leku-izen zaharrak: Mostrakas, Otrollos, Otroperitzu, Petringesala. Hauetan ez dugu sekulan tarteko bokala duen aldakirik aurkitu. 2-Morfologia maila: 2.1-Deklinabidea: 2.1.1-Leku-genitiboa: -(e)ko zen singularreko morfema: Abaizko zuloa, Arteko haitz. 2.1.2-Genitiboa: -Badakigu mugagabearen morfema -en zela: Mikelenzabal. Petringesala-n kasu marka laburtua dago. 2.1.3-Inesiboa: -Errekazarra-ren 1806ko Recazarea aldakian inesiboaren hondarra datekeen -ea dugu. 2.2-Elkarketa-eratorketa: 2.2.1-Lehen osagaiaren azken bokalaren erortzea eta azken lekunean gelditu kontsonantearen desagertzea: -Ardui; Galaputzu; Yturraldea (1537); Yturzarra (1782). 2.2.2-Atzizkiak: -aga: Abuñaga, Andiaga, Dorrondiaga, Zaldunaga... -ana: Erlosiana. -as (?): Bigas, Mostrakas... -az (?): Matxaz. -dui: Ardui, Lizardui. -eta: Aitzandieta, Aizquieta (1602), Ezqueta (1631)... -gu (?): Berau (1588) -ino: Aurino. -iru (?): Lezkairu. -iz (?): Zapaiz. -ki (?): Alda(i)zkia. -oki 'toki' (?): Burgaloki. -os (?): Beskos, Munos. -tegi 'etxe', 'toki': Apeztegialorra. -tu (?): Pipiratu, Zabartu. -tze: Areatzeta, Lezkatzea. 2.2.3-Hitzen forma: -andre, ez andere [Osagai hau duten bi leku-izenak oso berandu agertzen dira, eta ez dakigu XVI. Eta XVII. Mendeetan zer aldaki erabiltzen zen]: Andrebutzu, Andresoro. -arte eta erte: Ertecoayz (1654), Artecoaiza (1705). -bakoitz, ez bakotx: Artabakoitz. -drinda, ez drunda, ginda, inda...: Drinda, Drindabe. -gesal, ez gezal edo gezari: Petringesala. -handi, ez haundi: Aitzandia, Aitzandieta, Basandia, Berroandia, Etxeandieta, Korralandia... -txiki edo txipi: Lerbezchipi (1593), Otrollos Chiqui (1686), Zubitxiki. -zar dugu beti, sekulan ez xar, baita elkartuaren bigarren osagaian ere: Busazarra, Errekazarra, Erripazarreta. -zuri dugu, ez xuri, baita elkartuaren bigarren osagaian ere: Mugazuria (cf. Leatxeko Mendixuri). 3-Semantika maila: 3.1-Izenak: Aldabe '(herri ondoko) eremu aldapatsua', aldai 'aldapa, mendi-hegala', alda(i)zkia 'aldapa' (?), altxunbide 'ardibidea', alor, andre, apez, apeztegi 'apezetxea', arbol(a), ardui, arte, astabide, asto, ate 'harratea', bago (?), balatu 'toki hesitua' (?), bal(t)sa (?) [Ez dakigu seguru Balsalarraña toponimoan baltsa 'idoia' daukagun. Edozein moduz, hots afrikatuaren frogarik ez dugu], barrio 'auzoa' [Ez dakigu hitz hau hizkera arruntekoa zen edo toponimo bakar batera (Barriozar-era, alegia) murriztua zegoen], baso, Beire, Beltran, berro 'labaki', bide, biku 'pikua, pikuondoa', bizkar, boxagare 'ezpeldia' [Oraingoan ere ez dakigu aldi bakarreko mailegua den edo hizkera arruntean ere onartutakoa. Zernahi gisaz, gure alderdian ezpel osagaia duen leku-izen ugari ditugu], burni(a), buru 'gaina', butzu, done 'San' [Uxuen de aurkitu dugu, baina garbi dago latineko done (< domne < d8om8ine)-tik heldu dela, seguru asko dene asimilatuaren bitartez. Nolanahi ere, Jaun Done elementuak ez zaizkio edozein saindu-izeni alboratzen], dorre, drinda, erreka, erripa, eskobare 'isastia' [Ikus Boxagarea-z esan duguna.], etxe, ezkabia, ganbela, gaztelu, gesal, gorte 'korralea', gurutze, haitz, harea, hareatze, haritz (?), harri, harritze (?), hiri, hodi(a) 'errekastoa', horma 'pareta' (?), idoi 'baltsa', iturri, jaun (?) [Juan metatesia jasandakoa da agertzen dena, Uxuen eta beste herrietan, gehienetan Joan-ekin batera.], korral(e), kukulu 'menddikoa' (?), laku 'lintzura', lar 'laharra', lartze 'lahartzea' (?), larrain, larratz(a) 'lantzen ez den eremu zelai-antza', lauza, lauzatze, ler 'pinua', lezka, lezkatze, lizar, lizardui, Martia 'Martín', mendi, Mikel(e), morea 'idoiaren antzeko urtegia' (?), muga, muno, muño 'muinoa' (?), muru (?), mutxurro, mutxurru, mutturru 'punta, gailurra' (?), nobela 'ardantze berria', osin 'asuna' (?), 'osina' (?), otso, Petri 'Pedro', pika 'malda zuta', piro 'ahatea' (?), San Martin, Santakara, sarri 'oihan' [Ez dakigu sarri hau zeharo oihan-en kide den, baina azken honen adieratik hurbil zegoela segurua da.], soro 'alor', udare 'udarea, udareondoa', urka, zabal, zaldi, zaldino 'xaldikoa', zautelu 'xaldukoa', zazu, zuhaitz, zoko, zubi, zulo. 3.2-Izenondoak: Bakoitz, beltz, berri, eder, gorri 'gorria, soila, soildua' (?), handi, luze, makur, mehar, motel [Ez dakigu honen adiera zehatza zein zen.], txiki edo txipi, za¬bal, zar 'zaharra', zuri. 3.3-Posposizioak: Alde, arte, barren, be, gibel, ondo, pe (?). 4-Azentuaketa: Hizkuntz-aldaketarekin batera burutu azentu-aldaketak Sulue-ren 1801eko Sulbe aldaera sorrerazi zuela dirudi. Azentuari berari leporatu beharko zaio, halaber, egungo Sule [súle] laburtua.
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • ujué - (1994) JIM.ESTN , 167. or.
    (...)
    XV Arqueta ‘Los Arcos’ (Fuero de Estella) [en Fornes Linguae Vasconum, XXVI, núm. 65 (1994), Pamplona: Gobierno de Navarra, pp. 121-134] […] 2.2.2. Puente de San Martín de Unx Entre las numerosísimas variantes medievales del nombre referencial pospuesto al hagiónimo, aplicado a la villa de San Martín, próxima a Ujué, seleccionamos algunos ejemplos que agrupamos en torno a Uns y a Uis:
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: JIM.ESTN

  • uxue - (1994) OV.11 , 906-910
    (...)
    Ujué herri-izenaren jatorriaz arduratu diren autoreek esandakoa eta izen honetaz geronek pentsatzen duguna ikustera igaro aitzinetik, historian zehar aurkitzen ditugun aldaera ezberdin-nabarrak aztertuko ditugu, bi sailetan multzokatuz. herri-izen hutsa agertzen den lekukoak emanen ditugu lehenik, eta herri-izena elkartu baten barruan azaltzen den lekukoak gero. Honetaz ari garela, Euskaltzaindiak NHI-n izen honen aldaera gehienak bildu dituela aitortu behar dugu, baina, halarik ere, badira akademiaren lanean azaltzen ez diren aldaki gutxi batzuk: 1-Izen soila: XI. mendean. Usxue (1058); Ossue (1062), Ussue, Vssue, Hussue, Uxue (1064) [Id., 307. or., NHI, 200. or.]; Unse (1076) [NHI, 200. or.]; Ussua (1093) [ICT-III, 306. orr.]. XII. Mendean. Uxua (1102) [NHI.]; Ussoe (1111) [Id.,]; Uxuci (1136); Iusua (1150) [NHI.]; Uisua (1155) [J. Jurío, "Cendea de Olza. Toponimia", FLV, 38, 1981, 175-220. orr.]; Uns, Uxue, Vxue (1162) [NHI.]; Ux (1171) [NHI.]. XIII. Mendean. Ussua (1230); Uxoa, Vxoa (1234) [Id.]; Huyssue (1265); Huissue, Uissue, Husse (1280) [NHI.]; Uxoe (1290). XIV. Mendean. Huxue (1356); Uyxue (1372). XV. Mendean. Huxua (Xemeno de) (1412); Ujue (1478). XVI. Mendean. Utsue (1584); Unxue (1587). 2- Elkartu baten barruan: Uxue-. Uxue bidea (Ageza, 1547); Uxuebidea (Lerga, 1550), (Eslaba 1644). Usue-. Usue bidea (Ageza, 1588); Usueco oyanondoa (Lerga, 1592). Uxu-. Uxubidea (Ageza, 1570). Ussu-. Ussubidea (Ageza, 1592). Usu-. Usubidea (Galipentzu, 1597), (Eslaba, 1753). Usso-. Ussobidea (Ageza, 1586), (Oleta, 1646), (Eslaba, 1688). Uso-. Usobidea (Ageza, 1588), (Eslaba, 1705). Lehen multzoan sailkatutakoak, agertze-dataren ordez azpian dagoen errealitate fonikoa kontuan hartuz beste modu honetara ere taldeka daitezke. a- Uxue [ushue]. Usxue (1058); Ussue, Vssue, Hussue (1064); Uxue, Vxue (1162); Huyssue (1265); Huissue, Uissue (1280); Huxue (1356); Uyxue (1372); Utsue (1584)(?). b- Uxua [ushua]. Uxua (1102); Uisua (1155); Ussua (1093, 1230); Huxua (1412) c- Uxoa [ushoa]. Uxoa, Vxoa (1234). d- Uxoe [ushoe]. Ussoe (1111); Uxoe (1290) e- Ujue [ushue] edo [ushwé]. Ujue (1478-tik aurrera, nahiz ez beti) f- Bestelakoak: f.1-Bere baitan sudurkaria dutenak. Unse (1076); Uns (1162); Unxue (1587). f.2-Aurreko azpimultzokoen laburketatik atera ahal izan direnak. Ux (1171); Husse (1280) f.3-Gainerakoak. Ossue (1062); Uxuci (1136); Iusua (1152). Ikusten denez, zaharrenak eta ugarienak Uxue [ushue]-ren adierazleak dira, eta 1478rako aldaera belaretua [J-dun aldaki horiek, alabaina, engainagarriak izan daitezke, ez baita segurua [x] ordezkatzen dutela. Ikus Grafia kontuak atalean dioguna.] azaldu arren, segurua da, elkartuak aztertzean ikusiko den moldean, toponimo euskaldunetan sabai-aurrekoak iraun egin zuela, eta hortaz euskaraz ere gorde zela pentsa daiteke. Egun ere herri-izen asko eta askok bi aldaera ezberdin (nahiz oso antzekoak zenbaitetan) dituzte, bata euskalduna (edo euskaraz mintzatzen denerako), eta bestea erdalduna (edo erdaraz mintzatzen denerako). Errazu [errásu] (gaztelaniaz) / Erratzu [errátzu] (euskaraz); Leiza [léisa] (erdaraz) / Leitze [léitze] (euskaraz)... Bigarren multzoko elkartuak aztertzera igaroaz, diogun bakarrik euskara bizi zeneko lekukotasunak hartu direla aintzat, kasu bat (Eslabako 1753ko Usubidea) zalantzazkoa bada ere, ordurako euskara bizirik zegoela duda egin daitekeenez gero. Bigarren talde honetan ikusten den bezala, aldaerarik zaharrenak Uxue [ushue]-ren alde mintzo dira (Uxue bidea Agezan 1547an eta Uxuebidea Lergan 1550ean), forma laburtuak (hots, lehen osagaiaren bukaerako -e galdu dutenak) aski goiz azaltzen direnagatik, Agezan bereziki. Uxubidea (Ageza, 1570ean); Ussobidea (Ageza, 1586); Usobidea (Ageza, 1588); Ussubidea (Ageza, 1592), Usubidea (Galipentzu, 1597). Forma osoa XVII. Mendean aldi bakar batez aurkitu dugu (Uxuebidea Eslaban, 1644ean); gainerakoetan beti forma laburtu bat edo beste agertzen da. Ussobidea (Oleta, 1646) [PRA-Oibar, 25. k.]; Ussobidea (Eslaba, 1688); Usubidea (Eslaba, 1753). Aldaki laburtuen erabilera ulergarria da, euskal elkartuetan lehen osagaiak hiru silaba edo gehiago dituenean azkeneko bokala galdu ohi dela aintzat hartzen badugu, eta gure kasuan, euskaraz bederen, Uxue izenak hiru silabatan ebakitzen zela irudi du, euskara tradizionalki goranzko diptongoei aiher izan baitzaie. Uxue izenak bere baitan duen kontsonantearen izaerari dagokionez, garbi dago, bai lehen multzoko izenen artean eta bai bigarrenekoen artean, sabaiaurreko igurzkari baten aurrean gaudela, eta -x-dun aldaerak garai batean behintzat nahasgarriak izan daitezkeen arren (kontuan hartu behar da XVI. Mendearen hasierarako gaztelaniazko lehenagoko sabaiaurreko igurzkaria belaretzen dela [Mdez. Pidal, MGHE, 113-114. orr.]), hauekin batera -ss-dun aldaerak azaltzeak -x-ren sabaiaurrekotasuna segurtatzen duela. Lehen multzoko aldaeren artean, gainera, Huissue, Uissue-ren antzeko aldaeretan -i- horrek s (bikoitza)-ren sabaikaritasuna berresteko modu bat dela uste dugu. Uso- edo Usu- formak Uxo- eta Uxu- bustien aldaerak izan zitezkeen, edo soinu busti horien ondorengoak, euskara galduz geroztik. Orain etimologia aztertzera igaroaz, izen honetaz arduratu diren zenbait ikerlariren iritziak aldatuko ditugu hona, geronen iritzia azaldu aurretik: José Moret-ek bere Anales del Reino de Navarra ezagunean [1890ean Tolosan Eusebio Lópezen etxean egindako argitalpena erabili dugu.] Uxueko Ama Birjina agertu zeneko usoaren elezaharra kontatzen du lehenik, alegia, nola orain Uxue herria dagoen mendian uso batek artaldearekin bertan zegoen artzain bati Ama Birjinaren irudia aurkiarazi zion haitzulo batean. Autore hau gero berak kontatutakoaz baliatzen da Ujué izena Usua 'usoa'-tik erakartzeko. Honela dio: "... Y para memoria de la maravilla y de la paloma, que trajo ó descubrió el ramo de oliva, anunciadora de bonanza en aquella inundación de mahometanos, tomó el nombre de Usua, que en el idioma vascongado, vale lo mismo, que paloma, y se llama Santa María de Usua, aunque con el tiempo se ha alterado algún tanto, y se llama Ujué. Los privilegios antiguos Usua le llaman siempre..." [Aipatu idazlana, 163-164. orr.] Arturo Campión idazle eta gramatikaria ere arduratu zen mintzagai dugun izenaz [Obras Completas, XIV, 227-228. orr.]. Autore honek Moretek ematen duen usua hitzean oinarritutako interpretazioa arbuiatzen du [Moret izena aipatu gabe ordea.], eta honen ordez gorago aipatu elezaharrean agertzen den haitzuloa aukeratzen du gure izenaren sorburutako. Campiónen arabera, Huyssué, Hussua, Uxoe edo Uxua euskarazko huts ('ikusmenaz nabari daitekeen ezer ez duena; ohi duenaz, daukanaz edo dagokionez gabetua', HLEH-ren arabera) hitzarekin lotu beharra dago, alegia, elezaharreko haitzuloak bere baitan duen "hustasuna"-rekin. Honela mintzo da autore hau: «Por recuerdo al papel que desempeñó la paloma, se supone que la virgen se denominó de Usoa, que es el nombre de esa ave en vascuence, la cual, por tanto, se lo comunicó a la villa. Yo, sin embargo, opino, que el paraje o sitio se llamaba anteriormente al hallazgo con nombre derivado de uts y descriptivo de la gruta o resquebrajadura de la peña, aunque por influencia del que se dio a la imagen fue cediendo el puesto al segundo. El certificado de origen de la palabra parece que lo ostenta la supervivencia de la sibilante palatal fuerte de uts en la x y ss de las formas arriba colacionadas. Huyssue, Hussua, Uxoe, Uxua que, probablemente, en concepto de quienes las escribieron y pronunciaron, significaban ya "paloma" y no otra cosa» Fco. Javier Zubiaur San Martin Unxeko toponimia aztertzen ari delarik [Toponimia de San Martín de Unx (Navarra)", 450-451. orr.] herri izen honen Unx osagaiaren jatorrian sakontzen saiatzen da, eta zeharka bederen Uxue ere ukitzen du, bi izenok etorki bera izan baitezakete, zenbait autoreren iritziz [P. Clavería Arangua uxuetarraren ustez, adibidez. Azken autore honen iritziak Iconografía y santuarios de la Virgen en Navarra liburuan biltzen dira, Madril, 1942, II ale. Zubiaurrek aipatua, "Toponimia de San Martín de Unx..."-eko 439. orrialdean.]. Zubiaurren arabera, Unx-ek euskarazko huntza landare izenarekin izan lezake zerikusia: "En ocasiones, la documentación sobre este pueblo (San Martin Unx) parece confusa en cuanto a la denominación de la Villa, ya que se la cita (sic) como «San Martín de Usué». El P. Clavería piensa que San Martín de Unx es lo mismo que San Martín de Ujué, pues le parece que en algún tiempo dependió de Ujué esta villa. En algunas cartas de privilegios reales, efectivamente, se le nombra como «Santo Martino de Uxue».....¿Cuál es el origen etimológico del topónimo «Unx»? En vascuence, «untz», «untzá» (sic) significa hiedra. Los Casales, antigua zona histórica del asentamiento del pueblo y hoy destruida, tiene gran cantidad de esta planta trepadora entre sus muros. Tal vez puede tener origen vascónico este topónimo" [Aipatu artikulua, 451. or.] Nafarroako toponimia sakonkien ezagutzen duen Jimeno Jurío historiagile eta ikertzailea ere arduratu da mintzagai dugun herri-izen honetaz. Autore honek, Oltza zendeako toponimia aztertzen ari delarik, euntze 'larre'-ren Iruñerriko eta Nafarroako Erdialdeko egungo Unze, Unzu, Onze aldaera desitxuratuak aipatzen ditu, eta Alaitz eta Izko mendietatik hegoaldera azaltzen diren Unsi, Unse eta Unzue-rekin ez ote daitezkeen lot galdegiten dio bere buruari. Unse aztertzean zera dio, antzina orain baino eremu zabalagoa adierazten bide zuela (Beire ere hartuko zuen bere baitan), eta ondoan duen Ussua, Ussue, Uxua, Uxue, Ujue izena ere Unse, Unsue-tik atera zitekeela, egungo Unx bezala [Cendea de Olza. Toponimia", 188-189. orr.]. Jimeno Juríok eta Zubiaurrek dioten moduan batzuetan ez bide dago Unx eta Uxue bereizterik, hau da, dokumentazioan nahasirik agertzen dira zenbaitetan, baina hala ere, Uxue izena segurua denetan sudurkaridun aldaerak oso gutxi dira (bi) eta zalantzarik gabe [ushue] ordezkatzen dutenak baino beranduagokoak. Hortaz, ez dirudi Uxue Unsue (noiz dokumentatzen da forma hau?)-tik atera denik. Jimeno Juríok idarokitzen duen euntze-rekiko loturari osotara baztertzekoa deritzogu, euntze-ren aipatu unze, unzu...eta beste aldaera desitxuratuak behin tokian tokiko euskara galdu ondoren azaltzen direlako, ez lehenago, eta gure eskualdean, Nafarroako aipatu gainerako eskualdeetan bezala, jatorrizko forma euntze dela duda egiterik ez dago (ikus izen honen etorkiaz Agezako Euntzeberri sarreran dioguna, -tze-ri eskaini atalean). Jendeak ahotan darabilen aspaldiko (Moretez geroztikako, gutxienean) Uxue = Usua, Usoa ekuazioak funtsik baduela ezin uka daiteke. Izan ere, Uxua 1102rako agertzen da lehen aldiz, eta Uxoa 1234ean, eta ikusi bezala Uxue-ren elkarketako aldaera Uxo- edo Uso- da sarri, ez legokiokeen Uxu- (edo usu-). Egia da Usoa-ren jatorria ekialdeko euskalki batzuetako urzo-n bilatu beharra dagoela [Ikus FHV, 362. or. Mitxelenak ez du baztertzen Uxue uso-tik atera zitekeelako ustea. Honela dio irakasle errenteriarrak. "Si Ujué en Nav., doc. Usua, Ussua, Ussue, Usxue, Uxua, Uxue tiene algo que ver con el vasc. Urzo, uso «paloma», se trata de un grupo original -rz-" ("Introducción fonética a la onomástica vasca", SHLV, 555-580. orr.).], baina egia da, berebat, -rz- > -s- aldaketa Nafarroako zenbait eskualdetan gutxienez 1258rako burutua zela, urte honetako lekukoek hortz-hobietako igurzkari apikaria zegoela ezin segurta badezakete ere (Ussoa idatzia azaltzen da XIII. Mendean [FHV, 362. or.]), eta agian aipatu pauso hori lehenago ere gertatuko zen. -Oa / -ua txandaketa, gaurregun, oso azalerraza litzateke, baina ez dakigu gauza bera esan daitekeen duela bederatzi mendeko euskaraz. Beste arazo larri bat sabaiaurreko igurzkariaren presentzia litzateke, bustidura adierazgarria bitxia baita gure ustez herri-izen batean. Dena den, Mitxelenak aipatzen dituen XIII. Mendeko Ussoa horiek nahiko nahasgarriak dira, eta bertan kontsonante bustia dugula esaten ausartzen ez bagara ere, ez dugu uste posibilitate hau zeharo zokora daitekeenik. Guztiarekin ere, eta esan bezala, Usoa-tik abiatuta azalpen errazegirik ez duen Uxue da izen soiletan eta elkartu euskaldunetan dokumentatzen den lehen forma, eta berau da, zalantzarik gabe, azken horietan agertzen den Uxu-, Usu-ren iturburua. Uste izatekoa da, Campiónek idarokitzen duen moduan, usoaren elezaharra bizirik zegoela jendearen artean, eta honek uso- (uxo- ere bai?) agertarazi zuela, elkartuetan gutxienez. Zoritxarrez, Uxue-ren jatorria zein izan daitekeen ez dakigu guk, baina ez dugu uste, Campiónek pentsatzen duenaz bestalde, huts-ekin lotu behar denik. Ez dugu bukatu nahi 1785ean Murillo el Fruton Joaquín de Uxueta izenekoa azaltzen dela esan gabe. Antza duenez, hemen Uxue ([uxwé] seguru aski ordurako) herri-izena dugu, eta -leku-ugaritasunezko -eta atzizkia. Jakina den bezala bukaera hau izen arruntei erantsi ohi zaie (cf. Aitzandieta), eta honek agian Uxue horren azpian behiala horrelako bat zegoela pentsa erazi behar liguke [Abere-izen soilekin ez da oso arrunta, baina hor dugu, adibidez, Aroztegiko Azkoneta toponimoa. F. de Leizaola, TVA, 414. or.].
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: OV.11

  • ujué - (1996) BEL.DEN , 394-395
    (...)
    Significado dudoso. Comentario lingüístico: Patxi Salaberri (845) reconoce no estar seguro del origen de este nombre. Realiza un exhaustivo resumen de las diferentes teorías al respecto aunque no se inclina por ninguna de ellas. De todas maneras opina que la forma más antigua es Uxue, pronunciada en tres sílabas. Es esta la forma que aparece en los topónimos vascos más antiguos. Patxi Salaberri no se atreve a descartar la variante Usoa, pero encuentra graves incovenientes fonéticos para derivar Uxue de Usoa (evolución oa > ua en el siglo XII, presencia de un sonido fricativo palatal...). Ahora bien, la teoría más difundida es la que relaciona el nombre con la leyenda de una paloma (en vasco uxoa). A. Campión narra así la leyenda recogida por Moret: «La piadosa y constante tradición del hallazgo de la venerada imagen de Nuestra Señora, que se supone acaeció a mediados del sielo VIII, refiere que a un pastor que apacentaba su rebaño en la sierra le llamó la atención el hecho de que una Piorna entraba y salía repetidas veces por el agujero de un enorme peñasco; penetró el pastor en la cueva tras la paloma y halló una escultura de la Virgen Santísima con el Divino Niño en el regazo que, sin duda, los cristianos fugitivos de los sarracenos, allí escondieron. El estilo de la imagen es marcadamente bizantino. Por recuerdo al papel que desempeñó la paloma, se supone que la Virgen se denominó de Usoa, que es el nombre de esa ave en vascuence, la cual, por tanto, se lo comunicó a la villa». Sin embargo A. Campión prefiere relacionar el topónimo con vasco huts 'vacío' nombre que habría precedido a la leyenda. Diferente es la teoría de Jimeno Jurío quien piensa en vasco euntze 'prado' o la de Zubiaur que piensa en vasco huntz 'hiedra'. Ambas teorías son rechazadas por Patxi Salaberri. Traducciones curiosas y explicaciones populares: Traducción de este género es: 'lugar de gramas'.
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: BEL.DEN

  • ujué - (1996/05/01) NA.IZ , 235-0000

    Zer: [Udalerria]
    Non: Nafarroa
    Jatorria: NA.IZ

  • ujué / uxue - (1998) NA.TM , LIV, 213-214
    (...)
    Zangozako merinerriko hiribildua eta, 1407az geroztik, Erriberrikokoa. Udal mugapeak 112,2 kilometro karratu ditu. Erriberan Tutera (217,4) eta Faltzes (114,5 kilometro karratu) baizik ez dira handiagoak. Muga hauek ditu: Lerga (I), Eslaba (IE), Galipentzu (E), Murillo el Fruto (H), Santakara, Pitillas (HM), Beire (M), San Martin Unx (IM). Uxueko mendilerroa mugapearen bizkarrezurra da. Txutxutik (932 m) jausten da, altuera galduz, Lergako mugan, Bigaseraino (702 m), Murillokoan. Uren banalerroa da; mendebaldeko zulakak Zidacosera isurtzen dira, eta ekialdekoak Aragoira. Iparraldetik muga Oibarko ibarrarekin (Lerga, Eslaba) du eta banalerro horrek bat egiten du Galipentzuraino doan mendi bizkarrarekin. Klima mediterraniar kontinentala. Harizti eta artadi txiki batzuk gelditzen dira. Oihanberrietako pinudiak ere badira. Mendearen lehenbiziko hiru hamarkadetan lur puska handiak luberritu ziren labore eta mahastien laborantzarako. 1960tik aitzina, batera gertatu ziren herriaren hustuketa eta nekazaritzako egituren aldaketak, mekanizazioa medio. Lehenago lantzen ziren alderdi batzuk ere malkartsuak izaki, ororen ondorioa izan zen lurrak bertan behera gelditzea. 1984ko estatistiken ariora, mugapearen ehuneko 60 lugorriak eta larreak ziren (6.651 Ha); ehuneko 28 laborantzak (3.151 Ha), laboreak bereziki (1.761 Ha garagar, gari eta olo), baina baita mahastiak (260 Ha), bazkak, patatak, lekariak eta olibondoak ere. Oihanak 1.107 Ha ziren. 1988ko azienda zentsuan 4.027 ardi, 408 ahuntz eta 38 zerri agertzen ziren. HISTORIA: Historiaurreko eta erromatarren garaiko hainbat aztarnategi daude mugapean barna barreiatuak, baita herri hustuak ere. Andre Mari Zuritik erromatarren bi aldare-harri heldu dira, Jupiter eta Lacubegis jainkoei eskainiak. X. mendean hemengo gotorlekua aipatzen da, erresumako defentsagune estrategikoa bitzen eta Ebroko ibarreko jabego arabiarretatik Aragoiko eta Zidacosko ibarretan barna Iruñeko erresuma kristauaren bihotzera igotzen ziren bideentan zaindaria. Gotorleku zaharra gaur egun "El Castillazo" izena duen gailurraren gainean zegoen, nonbait, elizparrokiaren iparraldean; 1512ko konkistaren ondorioz eraitsi zuten. Errege Antso Ramirezek Montearagongo monasterioari eman zion hemengo San Martin eliza (1093), Erriberako beste batzuekin batean. Guztiek batera priorerri bat osatu zuten, Aragoiko zenobio horren menpean. Soziologikoki, hemengo biztanleak erregeren menpeko laborariak izan ziren; beste zerga batzuez gainera, Koroari Kontzejuko petxa ordaintzen zioten, dirutan eta "meitadenco" motako ogitan (gariz eta garagarrez). Izurrite beltzak (1348) larriki murriztu zuen biztanleria; haren ondotik, 1366an, 43 sutondo zituen laborariena (gehi 10, Pitillas herrixkan) eta 7 kapareena. Hainbat erregek hemengo Andre Mari elizari maitasun berezia baitzioten, jende galtze horren ordain, errege Karlos II.ak -haren bihotza hemengo elizan altxaturik dago- eta ondorengoek petxak apaldu zituzten ezari-ezarian. Areago joanez, printzesa Leonorrek herritarrak kapare eta franko egin zituen, bai eta halako zerga batzuetatik salbuetsi ere (1468). Uxueko beila edo erromeriak, eskualdeko herrietan Erriberako santa zaindariari zaion zaletasunaren eredu bilakatuko zirenak, errege familiak bultzatu zituen, bereziki 1364tik aitzina, etsenplu emanez. Orobat, eraikuntza berriei ere haize emanen zien: hiru nabe erromanikoak orduan eraitsi zituzten (hiru absideko burualdea, berriz, bere horretan utzi zuten), eta haien ordez nabe gotiko bakarra paratu. Klaustroko obrak eta osotasunari gotorleku itxura ematen dioten bi dorre almenadunak ere ordukoak dira. Haren ondoan gaur egun irauten duten zimenduak "Sancta Maria de Uxue-ko" ikastetxe edo Unibertsitateari dagozkio ustez, Vianako Printzeari kasu egitera, Karlos II. Gaiztoak proiektatu baitzuen. Horiekin batean, "ospitalea" dago, elizako burualdeari eratxikia. 1860ko zentsuan 1.649 biztanle zituen, eta 1.385 mende hasieran. Gero goiti-beheiti handirik gabe iraun zuen, baina mendearen erdialdetik hona etengabea izan da jende galtzea (1.161 bizt., 1950ean; 968, 1960an; 560, 1970ean; 329, 1980an; 294, 1992an).
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.TM

  • ujué - (1999) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • ujué (uxue) - (2000) EL.BEL.NA.TOP , 83

    Zer:
    Non:
    Jatorria: EL.BEL.NA.TOP

  • ujué - (2006) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • ujué - (2007) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • uxue (uxuetar) - (2007/10/19) OB.AG , 2.2.
    (...)
    Onomastika batzordeak Altsasun izandako bileran onartutako izena
    (...)

    Zer: Udalerria
    Non: Nafarroa
    Jatorria: OB.AG

  • ujué - (2008) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • ujué - (2009) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • uxue (uxuetar) - (2009) ARAUA.155 , LIII (2008, 3), 1001. or.

    Zer:
    Non:
    Jatorria: ARAUA.155

  • uxue - (2011) IÑ.SAND , 1276. or. (gehi 117 eta 118. oharrak)
    (...)
    Sandovalek gaztelaniazko testuetan lau aldiz aipa tzen du herri honen izena eta denetan Uxue forma erabiltzen du, Ejea Exea izendatzen duen bezala, jakinik horrek gehienetan gaztelaniazko jota adierazten duela, baina euskarazko ixa egoten ahal dela erabat baztertu gabe […] Goñik transkribatutako testuetan honako lekukotasun hauek datoz: Ussua, Ussue, Uxua, Uxue, Ussoe
    (...)

    Zer:
    Non:
    Jatorria: IÑ.SAND

  • ujué - (2011) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • ujué - (2012) NA.IZ , 235-0000

    Zer:
    Non:
    Jatorria: NA.IZ

  • Ujué (ofiziala)
  • Ujué (gaztelania)
UTM:
ETRS89 30T X.623795 Y.4704206
Koordenatuak:
Lon.1º29'32"W - Lat.42º28'53"N

Kartografia:

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper